Лекцияның қысқаша курсы

Лекция 4.

Сайлау жүесі .

Жоспары:

1. Сайлау жүйесінің маңызы.

  1. Қазақстан Республикасындағы сайлау жүйесі.

  2. Сайлау жүйесінің негізгі қағидалары.

Сайлау жүйесі екі түрлі қалыптасқан: 1) мажоритарлық; 2) тепе-тең.

Мажоритарлық сайлау жүйесінің мәні әрбір округтегі депуттатық орын белгіленген көпшілік дауысты жинаған партия кандидаттарына беріледі, ал қалған азшылық дауысты жинаған партия кандидаттары ұсынылмай (орынсыз) қалады.

Мажоритарлық сайлау жүйесінің:абсалюттік көпшілік және біршама көпшілік деген екі жүйесі бар.

Мажоритарлық сайлау жүйеснің мынадай артықшылықтары бар:

*Депутаттар мен сайлаушылар арасында тығыз, тікелей байланыс қалыптасады,көбінесе жекелік сипатқа ие болады. Депутат өзінің сайлау округін, оның проблемалары мен мүдделері жақсы біледі.

Депутаттың өз сайлаушыларымен тікелей тығыз байланысы, оның парламенттегі ықпалын күшейтеді,оған сырқы ықпалдардың әсерін әлсіретеді, саяси қысымға ұшырамайды.

  1. Мажоритарлық сайлау жүйесі ең күшті саяси ағымның жеңуіне мүмкіндік береді, парламантке орта және ұсақ ықпалдағы партиялардың өтуіне мүмкіндік бермейді, сөйтіп екі немесе үш партиялық жүйені қалыптастырады, атқарушы биліктің қызметінде жетістіктерге жетуінее мүмкіндіктер жасайды.

Бірақ мажоритарлық сайлау жүйесінің кемшіліктері де бар:

*Ең алдымен ол елдегі саяси күштердің ақиқат жағдайын көрсетуге қабілетсіз.Себебі олардың көпшілігі парламаеттік қызметтен тыс қалады. Сонымен бірге қоғамда кейбір азшылық топтар өкілсіз қалуы мүмкін, яғни олардың мүддесін қорғаушылар заңшығарушы билік құрылымда жоқ деген сөз.

  1. Мажоритарлық сайлау жүйесі депутаттардың жалпыхалықтық, жалпы мемлекеттік мүдделерден топтық және өлкелік мүдделерді жоғары қоюға итермелейді. Бұл парламанттің жалпыхалықтық, жалпы мемлекеттік ұйым ретіндегі ролін әлсіретеді.

  2. Мажоритарлық сайлау жүйесі сайлаушылардың саяси еркін манипуляциялауға жол береді, көбінесе сайлаудың нәтижесі сайлау округтарын дұрыстап бөлуге байланысты.

Тепе -тең сайлау жүйесінің мәні мандаттар партиялар арасында жинаған дауыстарына сай бөлінеді.

Тепе-тең сайлау жүйесінің артықшылықтары:парламент деңгейінде саяси күштілердің ақиқат өкілдері болуына мүмкіндік береді. Парламенттік саяси шешім қабылдау нәтижесінде жекеленген әлеуметтік және саяси топтар мүдделері есепке алынады. Тепе тең сайлау жүйесі азаматтық қоғам мен саяси жүйе, мемлекет арасындағы байланысты нығайтады, плюрализм дамуына мүмкіндік береді.

Тепе-тең сайлау жүйесінің кемшіліктері:

  1. Дауыс беру жеке адамға емес, партияға негізделген соң сайшылар мен парламент депутаттары арасында байланыс әлсірейді.Кандидаттар тізімі әкімшілік- канцеляриялық жолмен әзірленеді,бұл кандидаттың партиялық аппараттық құрылымға тәуелділігін күшейтеді.Бұл бюрократиялық шешім мен алаяқтық мүмкіндіктерін күшейтеді, тұрғындардың өкілдік ұйымдарға сенімін әлсіретеді.

  2. Тепе тең сайлау жүйесінің бүкіл ел көлемінде қолдаушылары жоқ саяси күштердің парламентке келуі Үкіметті құруда қиындықтар тудырады.Күшті партиялардың жоқ болуы, көппартиялық коалициялардың құрылуына алып келеді, бұл партиялардың бағыттары мен бағдарламалары әр қилы, сонда да олар келісімге барады. Бірақ бұл келісімдер тұрақты емес, ол Үкімет қызметіне де әсер етіп, қайшылықтар тудырады.Мажоритарлық және тепе-тең сайлау жүйелерінің кемшіліктері жоя отырып, өзінше бір аралас сайлау жүйелері де қалыптасқан:

  3. Ұсақ партиялар өкілдігін шектеу үшін төменгі шек- сайлау өлшемі анықталады.

  4. Көпмандатты округ орнына азмандатты құрылады. Сайлауға қатысу құқығы 4-5 партияға ғана беріледі.

  5. Кандидаттар тізіміне партия емес, оның өкілдері ендіріледі, сондықтан дауыс беруде партиялық бағдарламаны емес, оның өкілдері ендіріледі, сондықтан дауыс беруде партиялық бағдарламаны емес, жеке адамдарды таңдау жүзеге асырылады.

Ел көлемінде депутаттық мандаттардың бір бөлігі мажоритарлық жүйе бойынша,екінші бөлігі партиялық тізім бойынша жинаған дауыс.

Сондықтан мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара әрекетінің сипатына қарай сайлаудың мынадай түрлерін ажыратуға болады:

Азаматтық қоғам мемлекетке бағынышты жағдайдағы сайлау,ол авторитарлы тәртіптерге тән. Мұнда депутаттар құрамы, сайлау алды бағдарлама мазмұны туралыбарлық шешімдерді елдің саяси басшысы (хунта, олигархия,монополиялы партия алдын-ала қабылдайды. Кандидаттар жасырын, сайлаушылар оның өзін де, бағдарламасын да білмейді. Олар сайлаушылар өкілдері емес,қайта билеуші партиялық-мемлекеттік құрылым өкілі ретінде әрекет етеді. Сайлаудың бұл түрінің классикалық үлгісін КСРО көрсетеді, сонымен бірге Пакистан, Филиппин, Индонезияда кездеседі.

Мемлекет пен азаматтық қоғам күштері тепе-теңдігінің тұрақсыз жағдайындағы сайлау. Ол көбінесе демократиялық тәртіп тамыры бекітілмеген, ал мемлекет басшысының демократиялық талпынысы анти демократиялық күштермен қақтығыста болған елдерде кездеседі. Мұнда халық сайлаған биліктің өкілдік органдары кейде өзінің әрекет етуін күштеу нәтижесінде тоқтатуға мәжбүр болады. Мұнда екі даму жолы пайда болуы мүмкін:

  • бәсекелесуші күштерге (демократиялық , антидемократиялық, оппозициялық) демократияны мойындауы үшін уақыт беру керек. Яғни оппозициялық партиялар мен саясаткерлерге өз саяси бейнесін қалыптастыруына, бәсекеге араласуына, билік құрылымына өтуіне мүмкіндік беру керек.Олар сонда демократия басқарудың ең легитимді формасы екендігін мойындайды.Бұл процестегі негізгі нәрсе авторитаризмнен демократияға өту бірте-бірте халықтың қолдауынан айрыла отырып өту керек. Азаматтық қоғам түрлі болуы мүмкін.Көппартиялық практикалық тәжірибе аз болған сайын,бұл жолмен уақыт та алыстай береді.

  • Кейбір елдерде демократияға асығыс өту авторитаризм мен квазидемократияға өтуге алып келеді. Заңның жетілмеуі, сайлау барысын қоғамдық бақылайтын демократиялық дәстүр мен механизмнің жоқ болуы,мемлекет пен азаматтық қоғам күштерінің тұрақсыздығы дауыс беруде көптеген бұзушылықтарды, бұрмалаушылықтарды тудырыды.

  • Мемлекет пен азаматтық қоғамға бағынышты жағдайдағы, яғни демократиялық тәртіп тұсындағы сайлау. Азаматтық қоғам дамуының жағдайы ретінде мемлекет, қоғам мен индивид дамуының тепе-теңдігі құқықтарының бірдейлігі әрекет етеді.Олардың арасында болуы мүмкін шиеленістер тек заң арқылы шешіледі, күштеу мен зорлық көрсетуге орын берілмейді.Демократиялық сайлауға тән мына сипаттарды бөліп алуға болады: билікке таласушылардың өзара сенімі және демократиялық сайлау арқылы билеуші элитаны қалыптастыру дәстүрін құрметтеу негізінде бөлінеді. Сөйтіп мажоритарлық және тепе-тең сайлау жүйелерінің кемшіліктерінен айырылып, тек артықшылықтарын пайдалануға мүмкіндік туындайды.

2. Қазақстан Республикасындағы сайлау жүйесі.

Қазақстанда биліктің негізгі құрылымдары сайлау арқылы қалыптасады. Елімізде сайлау жүйесінің екі түрі де қолданылады. Негізгі билік құрылымдарын сайлауға келсек:

  • Президент (41- бап) жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде 18 жасқа толған азаматтардың жсырын дауыс беруі арқылы 7 жыл мерзімге сайланады. Президент мажоритарлық абсалютті көпшілік сайлау жүйесі арқылы сайланады.Дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 50 пайызының дауысын алған кандидат сайланады. Егер кандидаттар 50 пайыз дауыс ала алмаса, екінші тур болады, оған ең көп дауыс жинаған екі кандидат өтеді. Екінші турда ең көп дауыс жинаған кандидат жеңіске жетеді.

  • Парламент екі палаталы, төменгі- Мәжіліс, жоғарғы- Сенат.

Мәжілістегі 77 депутаттың 67-сі Республиканың әкімшілік-аумақтық бөлінісі ескеріле отырып құрылатын және шамамен сайлаушылардың саны тең бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша сайланады. Ал 10 депутат тепе-тең өкілдік жүйесі бойынша және біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланады. Мұнда 7 пайыздық шек қойылған. Өкілеттік мерзімі 5 жыл.

Сенат-жанама сайлау құқығы арқылы қалыптасады, әрбір облыстан (14) және еліміздегі басты екі қаладан екі депуттатан сайланады, оны сайлаушылар облыстық маслихат депутаттары. Мұнда сайлаушылардың 50 пайызының дауысын алған кандидат жеңімпаз атанады.Егер 50 пайыз дауысты ешбір кандидат ала алмаса, онда екінші турға екі кандидат жіберіледі. Онда көпшілік дауыс алған кадидат жеңімпаз атанады.7 депутат президент атынан тағайындалады.Өкілеттік мерзімі 6 жыл.

3.Сайлау жүйесінің негізгі қағидалары.

Өркениетті демократиялы қоғамда саяси процеске қатысудың негізгі түріне сайлау жүйесі жатады. Сайлау арқылы азаматтар мемлекеттің өкілетті, заң сот,атқару органдарын қалыптастыруға қатысады. Ол азаматтардың саяси құқығынның жүзеге асырылуын білдіреді. Сайлау барысында халықтың қалауы бойынша басқарушы элита алмасады,билік бір қолда екіншілерге бейбіт жолмен беріледі. Сонымен қатар ол халықтың басқарушы элита өз жұмысын қалай атқарып отырғандығына бақылау жасау мүмкіндігін де білдіреді.

Сайлау жүйесі деп өкілетті және басқа мемлекеттің сайланбалы билік органдарын құру жолдарын, түрлерін,әдіс-тәсілдерін анықтайтын,тәртіпке келтірілген нормалар,ережелер жиынтығын айтады. Жалпы алғанда сайлау жүйесін мемлекеттік қызмет орнына үміткерлерді (кандидаттарды) ұсынудың тәртібі, процесі және негізгі принциптері,оны ұйымдастыру,материалдық жағынан қамтамасыз ету, сайлаушылармен жұмыс жүргізу және т.б.. шаралар кіреді.

Саялау жүйесінің негізгі қағидалары әдетте конституцияда анықталады және арнайы заңда нақтыланады. Мұндай құқықтық нормалардың жиынтығын сайлау құқығы дейді. Оның 2түрі бар: 1) белсенді түрі,2) бәсең түрі. Белсенді түрі азаматтардың сайлау құқығын білдіреді. Бәсең (енжар) түрі олардың сайлау құқығын қамтиды. Сайлау құқығында солар реттеледі. Берілген дауысты есептеу тәсілі мен соның нәтижесінде орындарды бөлу принципіне қарай сайлау жүйелері можоритарлық,пропорционалдық және аралас түрі болып бөлінеді.

5 Лекция

Тақырыбы: Партия және партиялық жүйе

Жоспары:

1. Саяси партиялардың пайда болуы мен мәні.

2. Саяси партиялардың қызметтері мен түрлері.

3. Қазақстан Республикасында көппартиялық жүйенің қалыптасуы.

1. Саяси партиялардың пайда болуы мен мәні.

Партия ұғымы латын тілінен аударғанда бәлу, бөлемін деген мағынаны білдіреді. Саяси ағымдар туралы алғашқы айтулар б.д.д. VI ғасырда пайда болды. Пералии теңіз жағалауындағы тұрғындардың мүддесін қорғады. Диакрии партиясы шаруалар, ал педиэи ірі жер иеленушілердің партиясы.

Феодализмнен капитализмге өту кезеңінде қазіргі мәніне өте жақын партиялар пайда болды. Қоғамда әр түрлі саяси қабаттар мен топтардың пайда болуы, әрі олардың мүдделерінің әр түрлілігі, олардың мүддесін қорғайтын, саяси өзара қарым-қатынасқа қажетті стратегиясы мен тактикасын қалыптастыратын партияларды өмірге әкеледі

XVII ғасырда Нидерландиядағы буржуазиялық революциядан кейін мынадай партиялар дүниеге келді: арминиандар- ірі сауда буржуазиясының, көпесінің партиясы, ол тек саяси ғана емес, сонымен бірге діни бағдар ұстанды; гамористер партиясы- өсіп келе жатқан буржуазия табының партиясы, биліктің орталықтануына қарсы. Пресвитерандықтар –королмен билікті бөлісуге талпынған Лондондағы ірі көпестер, банкирлер, жер аристократтарының партиясы. Индепенденттер партиясы- буржуазияның радикалды бөлігі мен жаңа буржуазиялық дворяндар мүдделерін қорғаушылар. Индепенденттер партиясынан левеллер партиясы бөлініп шықты. Олар революцияны ары қарай жалғастыруды, парламентті елдің жоғары билік құрылымдарын ерікті әр бір екі жылда сайлауды жаппай сайлау құқығын ендіруді талап етті. Бұл партиялар болашақ партиялар құрылуының бастамасын қалыптастырды, кейіннен солшыл партиялар деп аталған Левеллер партиясынан революцияшыл, радикалды ағым диггерлер бөлініп шықты, олар тіпті меншігіне қарамастан адамдардың азаматтық құқығын теңестіруді талап етті.

Ұлы француз революциясының бірінші кезеңінде ірі буржуазия және оның партиясы фельяндар үстемдік жағдайға ие болды. Олар революцияны тек ірі буржуазия құқығын кеңейтуге, монархияны құлатпауға пайдалануға тырысты. Бұл толқынмен билікке жирондистер партиясы келді, олар ірі буржуазия мүддесін қорғады, федолизмге қарсы күресті.

Революцияның үшінші кезеңінде біршама радикалды якобинистер партиясымен байланысты болды. Бұл партия буржуазиялық революцияны ақыр аяғына дейін апарды.

Француз революциясы тұсындағы бұл партиялардың барлығы XIX ғасыр бойы өзінің бағдарларын өзгертіп отырды, бірақ таптық партия болып қалды. Өйткені Батыс Европадағы партиялар капиталистік қатынастардың дамуы мен таптық күрес шиеленісуі тұсында өтті.

2. Саяси партиялардың қызметтері мен түрлері.

Поляктың белгілі саясаттанушысы А.Боднардың көрсеткеніндей, қазіргі қоғамда саяси партиялар мынадай қызметтерді атқарды:

  1. Қоғамның ірі топтарының мақсат-мүдделерін анықтау, тұжырымдау және негіздеу;

  2. Олардың белсенділігін арттырып, жинақтау;

  3. Саяси идеология мен саяси ілімдерді жасау;

  4. Саяси жүйелерді, оның жалпы принциптерін, элементтерін, құрылымдарын қалыптастыруға қатысу;

  5. Мемлекетте билік үшін күреске қатынасу және оның жұмысының бағдарламасын жасау;

  6. Мемлекеттік билікті іске асыруға қатынасу;

  7. Қоғамдық пікірді қалыптастыру;

  8. Жалпы қоғамды саяси тәрбиелеу;

  9. Мемлекеттің, кәсіподақтарының, қоғамдық ұйымдардың аппараты үшін кадрлар даярлау мен ұсыну және т.б.

Партия деп мемлекеттік билікті қолға алуға немесе билік жүргізуге қатынасуға бағытталған ортақ мүдде, бір идеология негізінде құралған адамдардың ерікті одағын айтады.

  1. Лекция: 45 сағат

    Лекция
    Оқу әдістемелік кешен “Дүние жүзінің қазіргі саяси мәселелері” пәні бойынша «050116-География» мамандықтарының студенттеріне осы курс бойынша оқытушының жұмыстан неғұрылым тиімді ұйымдастыруға арналған барлық қажетті оқу-әдістемелік
  2. Лекция: 15

    Лекция
    Оқу әдістемелік кешені экологиялық білім мен тәрбие беру пәні бойынша география мамандықтарының студенттеріне осы курс бойынша оқытушының жұмыстан неғұрлым тиімді ұйымдастыруға арналған барлық қажетті оқу-әдістемелік материалдарды құрайды.
  3. Лекция: 52

    Лекция
    Абай атындағы Алматы Мемлекеттік Университетінің Жоғары оқу орындарының тарих факультетінің студенттеріне арналған “Табиғатты қорғау және ерекше қорғалатын территориялар” пәні бойынша 2002 жылы бекіткен типтік бағдарлама негізінде жасалды.
  4. Курс, 2 семестр, орта кәсіптік білімнен кейін жоғарғы білім алушылар үшін №

    Лекция
    Қазіргі кезде адамның қоршаған ортамен қарым –қатынасы ерекше маңызға ие болып отыр.Соңғы жылдары жер шарындағы халық санының жедел өсуі, пайдалы қазба қорларының азаюы, жер бетінен өсімдік пен жануарлар дүниесінің көптеген өкілдерінің
  5. С. Л. Сауытбеков туралы ќысќаша маѓл±мат

    Документ
    С.Л.Сауытбеков (1907-1997) Солт‰стік Ќазаќстан облысы (б±рынѓы Ќызылжар уезі, 4-ші ауыл) Тµњкеріс ауылы, М‰сірепов ауданында д‰ниеге келген. Єкесі Лейман молданыњ арќасында он ‰ш жасында араб тілін жетік мењгеріп, Ќ±ран с‰релерін жатќа білген.
  6. Лекциялар 8с

    Лекция
    “Қолданбалы биология және топырақтану” курсы жалпы теориялық мәселелерді қамтып, университеттердің Химия мамандықтары студенттеріне арналған. Курс материалы өзара логикалық түрде байланысты болған бірнеше тақырыптардан тұрады.
  7. С. А. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, 2005

    Документ
    Оқу-әдістемелік кешенінде мамандыққа кіріспе курсының тақырыптық жоспары, студенттер үшін оқытушымен және өз бетінше орындайтын тапсырмалар, емтиханға арналған сұрақтар және тесттер , пайдаланылатын әдебиеттер тізімі берілді.
  8. Лекцияны әзірлеген: оқытушы Саденова Айнаш Қадылбековна

    Лекция
    Бұл тақырып «Өндірістік оқытуды ұйымдастыру әдістемесі» пәнінің кіріспелік бөлімі ретінде қарастырылады. Оның негізгі мақсаты-өндірістік оқытудың теориялық негіздерін бере отырып, оны ұйымдастыру әдістемесінің жалпы педагогикалық негізімен таныстыру.
  9. Лекция 45 сағат

    Лекция
    «Қазақстан тарихы» пәнінің оқу-жұмысы (Syllabus) бағдарламасы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес 050301 «Құқықтану» мамандығына арналған Қазақстан Республикасының білім және ғылым Министрлігінің ОӘК-нің

Другие похожие документы..